जननी...

 सदरील लेखात मी आई व मातृत्व या बद्दल च्या माझ्या भावना काही तुटक्या शब्दांत मांडण्याचा प्रयत्न करीत आहे कारण फक्त आजच्या दिवस फोटो टाकून शुभेच्छा देण्यापेक्षा मला हा मार्ग जास्त चांगला वाटला! माझ्या भावना मी शब्दांत व्यवस्थित जरी व्यक्त करू नसलो शकलो तरी लिहिताना भावना अनावर मात्र नक्कीच झाल्या........"

      आई, तू मला समजूनच घेत नाहीस! जाss मला तुझ्याशी बोलायचंच नाहीए!!" साधारणतः माझ्याच वयाचा एक मुलगा त्याच्या आईबद्दल तक्रार करत होता. सतत काही ना काही तक्रार करणे ही आता त्याची नित्याचीच बाब झालेली होती; परंतू शेवटी ते मातेचं काळीज तिच्या परीनं ते मुलाची समजूत काढण्याचा प्रयत्न करीत होतं.....

    मूल व त्याच्या आईचं नातं हे असंच काहीसं कधी भांडणारं, चिडणारं तर क्षणार्धात "आई तुझ्याशिवाय माझं कसं ग होईल?" या विचाराने घट्ट मिठी मारणारं असावं हा माझा विचार आहे. पण तिचा विचार कधी केला जातो का? बाळाच्या जन्मापासून ते तिच्या हयातीपर्यंत प्रत्येक गोष्टीत 'आई' चा फारच मोठा वाटा असतो तरी सुद्धा बऱ्याच अंशी या सर्वाचा शेवट एखाद्या वृद्धाश्रमात होतो. मी आई वर चिडतो, भांडतो कारण आपण आपल्याच तंद्रीत असतो, या नादात आपण शब्दाचे असे काही बाण (हो बाणच) सोडतो जे आईला हृदयात खोल वर घाव करून जातात आणि जे कधी भरल्या जातीलचं असे नाही... मी बोलून विसरून जातो पण आई साठी त्या गोष्टी फार वेदनादायी ठरतात. पण आई सोबतचा प्रत्येक चांगला वा वाईट क्षण दरवेळी नवीन खूप काही शिकवून जातो. माणूस नसल्यावरच त्याची किंमत कळते यास माझी जरा सहमती नाही; कारण क्षणोक्षणी आईचे अस्तित्व तिची अनमोल अशी किंमत दाखवून जाते. जर आईने आपल्याला समजून घ्यावे अशी आपली भूमिका असते तर आपणही तिला समजून घेतो का? व आपल्या अश्या वागण्याचा तिला किती त्रास होत असेल नाही! आपल्यासाठी सर्वकाही करूनही "तू माझ्यासाठी काहीच करत/केले नाहीस" असे बोलून आपण मोकळे होतो. तिच्या आपल्या कडून असलेल्या अपेक्षा, इच्छा-आकांशा आपण आपल्याच विश्वात वावरताना सपशेल विसरून जातो, नाही का?
आई खरंच या बद्दल मला माफ कर.
आयुष्याच्या वाटेवर टप्प्याटप्प्यावर बाळाला जन्म देणारी, वाढवणारी आई, त्याच्यावर माया करणारी आत्या, लाड करणारी मावशी, गोष्टी सांगणारी आजी व या सोबतच पोषण करणारी 'भू'माता, दूध देणारी 'गो'माता, सुनेला मदत करणारी सासू, नदी,पृथ्वी, इ. अश्या विविध रुपांतून आपल्याला आईचे दर्शन घडत राहते. भारत हा आपला असा एकमेव देश आहे ज्यात निर्जीव गोष्टींना सुद्धा मातेचा दर्जा दिलेला दिसून येतो, या वरून आपल्या संस्कृतीत असलेला आई बद्दल चा आदर, प्रेम भाव जाणवतो. जन्मदात्र्या आईसोबतच सर्व काही देणारी आपली भारत माता. तिचा प्रत्यक्ष समोरासमोर जरी अनुभव नसला येत तरीही तिचं आपल्यासारख्या तिच्या असंख्य लेकरांवर अतीव प्रेम आहे हा; पण ते समजण्यासाठी तुमचंही तिच्यावर तेवढंच प्रेम असणं देखील आवश्यक आहे बरं! सुजलाम सुफलाम अशी आपली भारतमाता. आपण म्हणतो ना की 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' म्हणजे आई व मातृभूमी स्वर्गापेक्षा महान असतात. भारतमातेचे प्रेमळ, वात्सल्यपूर्ण रूप हे आपल्या आईपेक्षा निश्चितच वेगळे नाही फक्त ते समजायला हवे. हे ऋण कधीही न फेडण्यासारखेच होय!
     मातृप्रेम हे जरी निस्वार्थ असलं तरी वरील सर्व मातांचं मातृऋण हे फेडावंच लागतं व प्रत्येक आईसाठी आपला तिच्यासाठी वापरलेला प्रेमाचा एक शब्द देखील फार मोठी करामत करून जाऊ शकतो. माणूस हा फक्त प्रेमाच्या शब्दांचा भुकेला असतो व आई ही जरी 'सुपरवुमन' असली तरी माणूसच आहे. आपले प्रेमाचे शब्द आईची सर्व दुःखे विसरवू शकतात. आई आपल्या कळत नकळत एवढे काही करून जाते की त्यासमोर एक लेख लिहिताना देखील माझे शब्द फुटत नाहीत फक्त गहिवरून येते....
आई-मुलाच्या नात्यावरील श्यामची आई वा कवी यशवंत यांची कविता वाचताना अश्रू अनावर होतात. पण त्यांच्या सारख्या माझ्या भावना मी व्यक्त नाही करू शकणार परंतु प्रयत्न नक्कीच करू शकतो........

शेवटी कवी यशवंत यांच्या कवितेच्या काही ओळी,

'आई !’ म्हणोनी कोणी । आईस हाक मारी
ती हाक येइ कानी । मज होय शोककारी
नोहेच हाक माते । मारी कुणी कुठारी
आई कुणा म्हणू मी ? । आई घरी न दारी !
ही न्यूनता सुखाची । चित्ता सदा विदारी
स्वामी तिन्ही जगाचा । आईविना भिकारी.

शेवटी मला मातृतुल्य अश्या सर्व व्यक्तींना मातृदिनाच्या मनापासून शुभेच्छा देऊन नमस्कार करतो.

                                                          -  ऋग्वेद रविंद्र देशपांडे
                                                                    संभाजीनगर